Ponad 60 malowideł z okresu od VIII do XIV wieku pochodzi z kościoła katedralnego biskupów Faras, dużego ośrodka miejskiego w średniowiecznym królestwie Nobadii, na obszarach dzisiejszego Sudanu. Film stereoskopowy Faras 3D porusza zmysły, dlatego w autentyczny sposób pozwala na ponowne odkrycie unikatowych zabytków sztuki nubijskiej z okresu chrześcijańskiego –  obejmującego VIII–XIV wiek. W filmie przedstawiona jest architektura kościoła i malowidła ścienne które powstały w okresie od VIII do XII wieku. Cyfrowa rekonstrukcja wnętrza katedry faraskiej w technologii stereoskopowej 3D, którą można na co dzień oglądać w sali multimedialnej w galerii Faras w MNW, otrzymała honorowe wyróżnienie Media&Technology MUSE Award w kategorii filmów zrealizowanych dla ekspozycji muzealnych. Freski te pochodzą z katedry Faras  (miejscowość w północnym Sudanie, Afryka) i są zabytkami kultury nubijskiej okresu chrześcijańskiego, VIII-XIV wiek.

W tym roku obchodzimy jubileusz 60-lecia rozpoczęcia polskich wykopalisk archeologicznych na terenie starożytnego ośrodka miejskiego Faras w Sudanie. Tego dnia polscy archeolodzy przybyli na tereny starożytnej Nubii, gdzie odkryto dobrze zachowane ruiny chrześcijańskiego kościoła. To dzięki pokrętnym zasadom Horroru w Arkham trafiliśmy na planszówkowe fora i portale. Zabieg godny pochwały, gdyż dzięki temu możemy poprzez zabawę zachęcić dzieciaki do poszerzania wiedzy na określony temat.

Galeria Faras w Muzeum Narodowym w nowej odsłonie

Surowe, oszczędne w środkach wyrazu malowidła miały ukazywać nie to, co materialne, ziemskie i zmienne, ale to, co niematerialne, boskie i niepodlegające zmianom. W czasie, gdy w katedrze w Faras powstawały najstarsze malowidła ścienne, rola obrazów w życiu Kościoła była już ugruntowana. W XII wieku w niszy powstał wizerunek Matki Boskiej w koronie i cesarskim płaszczu stojącej z małym Chrystusem na rękach na tle ciemnobłękitnego, nocnego nieba. Około połowy X wieku całą ścianę wraz z niszą pokryto drugą warstwą tynku. Róg i miecz miały zapewne przypominać pokutnikom stojącym podczas liturgii w tej części kościoła o zbliżającym się dniu Sądu. Właśnie od faras3d strony narteksu, przed 923 rokiem, gdy zamurowano główne wejście w zachodniej fasadzie kościoła, w jego miejscu uformowano płytką niszę.

Inne wizerunki świętej Anny na terenie Nubii

Sala na parterze Muzeum Narodowego została odmieniona i unowocześniona. Jesienią 2014 roku Galeria Faras została udostępniona widzom w nowej aranżacji, a bezcenne dzieła prezentowane są według nowego scenariusza. Gra została wydana przy współpracy z Muzeum Narodowym w Warszawie. Mechanika gry oparta jest na regułach gier memo – na planszy, przedstawiającej fundamenty katedry, kładziemy żetony, zakrywamy i staramy się odkryć pary (jednak nie dwa takie same obrazki, lecz typy, np. dwa znaleziska ceramiczne). Poza malowidłami na żetonach znajdziemy również kości, ceramikę, varia, a także skorpiony i… piasek.

Gry RPG

Oglądając przestrzenną rekonstrukcję katedry można zobaczyć prezbiterium, nawy, kaplice i przedsionek oraz pierwotne rozmieszczenie malowideł, którymi pokryte były ściany kościoła. Profesora Kazimierza Michałowskiego w Muzeum Narodowym w Warszawie – galeria stała Muzeum Narodowego w Warszawie, prezentująca głównie zabytki sztuki i kultury nubijskiej okresu chrześcijańskiego. Obecnie Faras znajduje się pod powierzchnią jeziora Nasera, ale dzięki odkryciu polskich archeologów część tamtejszych zabytków udało się uratować. Ekspedycja została zorganizowana, by uratować zabytki kultury nubijskiej, zanim teren zostanie zalany w związku z utworzeniem sztucznego jeziora Nasera. Katedra w Faras, położona w Nubii w północnym Sudanie, została odkryta przez polskich archeologów w latach 60.

Oprócz katedry odkopano także klasztor, pałac biskupów, ruiny pałacu eparchy, domy mieszkalne i pomieszczenia gospodarcze. Pierwsze poszukiwania archeologiczne prowadzone były przez brytyjskich podróżników już w drugiej połowie XIX wieku. Cała miejscowość wraz z okolicą została zalana po kwietniu 1964. W Pachoras ustanowiono biskupstwo, które istniało do XIV w., gdy Makuria ostatecznie upadła, a jej ludność została zislamizowana. – publiczność odwiedzająca Galerię Faras, po raz pierwszy od tysiąca lat, będzie mogła wejść do katedry z czasów jej świetności w starożytnej Nubii”. Odkrycie katedry w Faras było największym osiągnięciem prof. Michałowskiego i dało impuls do stworzenia polskiej szkoły archeologii.

Narteks, czyli rodzaj obszernego przedsionka, w którym gromadzili się pokutujący grzesznicy, zajmował zachodnią część kościoła. Portret pustelnika Amone i wizerunki nubijskich biskupów Petrosa i Marianosa, a także narteksu, z którego do Muzeum trafiła większość malowideł. Anny, oraz dwóch kaplic po południowej stronie kościoła, gdzie znajdował się m.in. Ekspozycja malowideł odtwarza wystrój nawy północnej, skąd pochodzi m.in.

Znaczna większość znalezionych przez polskich archeologów zabytków tego typu z terenów Nubii pochodzi z okresu chrześcijańskiego. Najliczniejszą grupę z prezentowanych w galerii stanowią krzyże ręczne, noszone prawdopodobnie już w VI wieku w Etiopii. Malowidła te datowane są na okres pomiędzy VII a XIV wiekiem i znajdowały się na różnych warstwach tynku (co związane jest z wielokrotnymi przebudowami katedry i pokrywaniem jej ścian kolejnymi malowidłami).

• Zwycięzców wybrało jury złożone z wybitnych przedstawicieli nauki i kultury, pod przewodnictwem prof. Waldemara Baraniewskiego.
• Podczas czterech sezonów wykopaliskowych oczyszczono wnętrze katedry z piasku oraz zdjęto ze ścian malowidła.
• To dzięki takim gestom możemy nadal pisać o zwycięstwach, bohaterach i wydarzeniach, które zbudowały naszą tożsamość.

Zdejmowanie malowideł ze ściany umożliwiło dotarcie do wcześniejszych warstw tynków, na których również znajdowały się przedstawienia. Wtedy zdejmowano warstwy zabezpieczające lica malowideł, z odwrotnej strony usuwano warstwę oryginalnego, silnie zasolonego tynku, a następnie przenoszono cienką warstwę pobiały (ok. 2–3 mm) z malowidłem na sztuczne podłoże. Wtedy można było przenieść odcięte od ścian fragmenty malowideł na drewniane konstrukcje (ekrany) i przymocować je do nich, Konieczne było usuwanie nadmiaru tynku z odwrotnej strony malowideł oraz wzmacnianie dzieł gipsem. Następnie odcinano fragmenty tynku z malowidłami z pomocą noży i pił. W górne części malowideł wprasowywano pasy płótna i przyszywano do nich sznury.

W pudełku jest czterdzieści osiem żetonów znalezisk – wiele z nich przedstawia autentyczne zabytki przechowywane w Muzeum Narodowym w Warszawie, szczególnie malowidła. Świątyni Totmesa III i chrześcijańskiej katedry funkcjonującej między VIII a XIV wiekiem. Ten materiał został opublikowany na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0 Polska. Stereoskopowy film powstał dzięki współpracy filmowców z polskimi archeologami specjalizującymi się w historii Nubii. Zajmuje się popularyzacją dorobku polskiej archeologii, dokumentuje pracę polskich misji archeologicznych w Sudanie i Egipcie. Autorem obu nagrodzonych projektów jest Władysław Jurkow – reżyser, dziennikarz, autor filmów dokumentalnych dla TVP, HBO, WDR.

Drugi wizerunek świętej Anny w katedrze w Faras

Sufity i fragmenty ścian w tej przestrzeni pomalowano na kolor bakłażanowy, dobrze współgrający z barwami nubijskich malowideł. Rustykalna faktura tynków na ścianach i ich kolor nawiązują do faktury i barwy teł konserwatorskich, na których eksponowane są malowidła. Podkreślone kolorem blendy w arkadach są tłem ekspozycyjnym dla malowideł i kamiennych detali architektonicznych.